1980'lerde Türkiye'de Sanat I

1980’ler bugünkü hareketli sanat ortamının alt yapısının ciddi anlamda oluşmaya başladığı -bienal etkinliği de düşünüldüğünde- ihtiyaçların saptandığı (80’lerde pek çok sanat yazarı ve galerici Modern sanatlar müzesinin eksikliğinin altını çizmiştir ) önemli bir döneme karşılık gelmektedir.



Dönem, sayılması gereken pek çok sanatçı ve sergiyle tartışılması gereken kavramlarla ele alınmayı beklemektedir. Sonrasında ise bir kısım çalışma sadece kavramsal yaklaşımları ve yeni medya kullanımını öne çıkarırken bir diğer kısmı ise bu kez yalnızca tuvaldeki çağdaş yaklaşımlara ağırlık vermiştir. Bu durumu geç de olsa fark edip bir çatı altında toplamak isteyeler de olmuş elbette. Ancak görünen o ki bu da tam çözülmemiş ve daha geçtiğimiz yıl söz konusu dönem üzerine bazı çevreler tartışma başlatmış 80’lerde sanatın olmadığından dem vurmuştur. Dönem üzerine çıkan küçük bir sergi haberine ise pek çok sanatçı olumlu/olumsuz tepki göstermiştir.

1980’leri bugün yaşanan olumlu gelişmeler düşünüldüğünde yeniden ele almak gerekmektedir:

1980’lerde Türkiye


Türkiye’de 1980’ler, siyasi anlamda, gerçekleşen 12 Eylül 1980 askeri darbesi ve arkasından gelen Özal liberalizmi ile tam bir değişim/dönüşüm sürecini ifade etmektedir. 1981 yılında siyasi konuların açıkça tartışılmasının yasaklanması, kişi hak ve özgürlüklerinin sınırlanması sonucunda her türlü siyasal/toplumsal risk ve sorumluluktan uzak duran, tüketim ve iletişimi yeni dil haline getiren bir toplum yapısı oluşmaya başlar. Bu değişimlere 1983 yılında Özal hükümeti ile canlanan ekonomi eklenince holdinglerin arttığı, medyanın ve bankaların özel kişi ve kurumların eline geçerek özgürleştiği yani yeni bir zengin kesimin ortaya çıktığı gözlemlenir. Söz konusu yeni zenginler yatırımlarını sanata yönelten (bazıları kara para aklama yolu olarak görmüş bazıları ise sınıf atlamak olarak değerlendirip sanata yatırım yapmıştır) ve bu yolla kendilerine toplumda kimlikli bir yer edinmeye çalışan bir strateji belirler.

1980’lerde Sanat Ortamı


Siyaset, ekonomi ve sanat piyasası oluşması açısından değişime tanıklık eden bu süreç sanatı nasıl etkilemiştir? Sanat birçok açıdan söz konusu mevcut durumlardan etkilenmiş olumsuz olduğu kadar olumlu taraflarda yakalamıştır. Özgürleşen sanatçı Batı’yı devşirmekten çok eş zamanlı bir ifade biçimi yakalamaya başlamıştır. Artan galeriler ile birlikte sergi ve sergileme konusunda dünya standartlarını hedefleyen galeri yönetici profilleri görülmeye başlanır. Türkiye sanat ortamının küratörlük kavramıyla tanışması yine 80’lere rastlar. Daha sistemli ve profesyonel çalışma koşullarına kaynaklık eden sanat eleştirmenlerinin sayıları artar. 20. yüzyılın başlarına kadar inen müzayedecilik 1980’lerle birlikte resim alanına daha da yoğunlaşır ve müzayede şirketlerinin sayısının arttığı söylenebilir.



Hareketlenen Merkez-Periferi İlişkisi: İstanbul ve Ankara

İstanbul’un dışında Ankara’da da yoğun faaliyetler görülmektedir. Risk almak istemeyen galericiler yanında genç sanatçıları öne çıkaran yeni yöneticiler görülmeye başlanır. Ankara’da bulunan Artisan Galeri, Urart Sanat, Vakko Sanat Galerisi, Türk-Amerikan Derneği Sanat Galerisi, Galeri Nev, Siyah Beyaz Sanat Galerisi ve Beymen Bedesten bunlar arsında sayılmaktadır. İstanbul’daki gelişmeleri Ankara sanat ortamı ile paylaşan bu galeriler aynı zamanda Zahit Büyükişleyen, Ahmet Müderrisoğlu, Barış Eren, Ali Kotan… gibi o dönemde çalışmalar yapan Ankaralı genç sanatçılara da yer verirler. Ankara ve İstanbul’daki canlı sanat ortamını destekleyen/belgeleyen yayın organı Artist Dergisi aradaki hareketi sayfalarına taşır. Ankara’da basılan ve iyi bir kadroyla çalışan söz konusu dergi güncel gelişmeleri destekleyen çizgisiyle de önemlidir

Baraz Galeri ve 1980 Sergileri

Yahşi Baraz, Galeri Baraz’ın 1975’de kurulmasıyla birlikte sanat ortamında yaşanan gelişim içinde öncü ve etkin rol oynayan çalışmalar yapmış bir isimdir. Baraz, 1980’lerde hem yurtiçinde hem de yurtdışında gerçekleştirdiği sergilerle ve koleksiyoner-sanatçı arasındaki profesyonel duruşuyla sanatsal evrilmede önemli bir zincirdir. Bu yıllarda gerçekleşen kapsamlı sergileri Yüzyılın İkinci Yarısında Türk Resmi 22–30 Kasım 1986 Yıldız Sarayı İstanbul, Yahşi Baraz Koleksiyonundan Bir Kesit 11 Şubat–7 Mart 1987 Beymen Bedesten Ankara, Türk Resminde Modernleşme Süreci 15 Nisan - 15 Mayıs 1987 AKM, Güncel Boyutlarıyla Resim Sanatımız 7–20 Kasım 1987 AKM, Büyük Sergi 1–30 Mart 1989 Atatürk Kültür Merkezi Ankara dönemin toplu bir görüntüsünü sunduğu için önemli bir kaynak olarak değerlendirilmelidir. Bu sergilere bakıldığında ilk göze çarpan Ankara’yı da içine alması ve geniş düşünülmüş olmasıdır. İkinci olarak böyle büyük sergilerin dönemin bir bilançosu niteliği taşıdığıdır. Ayrıca gerçekleştiği dönem açısından bakıldığında (sponsorluk sisteminin henüz oturmadığı ya da bilinçli yapılmadığı/yaygınlaşmadığı, izleyecinin sanatsal beğenisinin belli bir düzeyde olduğu vs göz önüne alınırsa) başarılı bir girişim olduğu açıktır.


1980’lerin Bağımsız ve Çoklu Yaklaşımları


Artist Magazine Ocak sayısında “80’lerden Baş Yapıtlar” adlı sergi haberinde yazdığım üzere o yıllarda İstanbul’da da genç sanatçıların organize ettiği kavramsal çalışmaların ağır bastığı grup/topluluk sergileri hiç kuşkusuz sevindirici gelişmelerdi.“Seksenli yılların ilk yarısında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Galerisi’nde Serhat Kiraz, Şükrü Aysan, Ahmet Öktem, Avni Yamaner’in minimal ve kavramsal sanat ekseninde çalışmalar için bir araya geldiği Sanat Topluluğu Tanımı Sergileri, Akademi’deki “Yeni Eğilimler Sergileri”, Yusuf Taktak’ın birleştirici rol oynadığı sanatçıların girişimleri ile oluşturulan “Öncü Türk Sanatı’ndan Bir Kesit” sergileri ve A, B, C, D, Sergileri Türkiye’de genç kuşağın güncel yaklaşımlarını yansıtan önemli sergilerdi ve söz konusu evrilmeye kaynaklık etmişlerdi”(1). Beral Madra ise 1980’leri 2005 yılında yaptığı bir sergi ile tekrar masaya yatırmış ve konuya geniş bir perspektifte bakarak-kavramsal yaklaşımlardan resim ve heykele kadar kapsamlı bir sunum ile dönemin tam bir muhasebesini tutmuştur. 2005 yılında Karşı Sanat’ta gerçekleşen Bir Bilanço: 80’li Yıllarda Türkiye’de Sanat Üretimi isimli sergi nedeniyle kaleme aldığı küçük kitapçıkta ise sanat ortamını kısaca özetlemiştir. Türkiye’de modernizmin Altan Gürman’la uzun süre üstü kapalı kalmış kopuşunu 80’lerde kavramlarla uğraşan sanatçıların üretimlerinin devam ettirdiğini belirten Madra, toplumsal eleştirinin resimde Mehmet Güleryüz, Özer Kabaş, Neş'e Erdok, Komet, Alaattin Aksoy, Nur Koçak, İpek Düben gibi sanatçıların çalışmalarında grotesk figürlerle, sürrealist mekânlarla ya da kavramları öne çıkaran konularla irdelendiğini açıklar. Genç kuşak sanatçılardan Bedri Baykam, Hale Arpacıoğlu, Arzu Başaran, Fuat Acaroğlu, Murat Sinkil gibi sanatçıların ise daha bireysel serüvenleri ve bilinçaltı hikâyeleri tercih ettiğini söylemektedir. 80’lerde daha sayılabilecek çok sanatçı vardır elbette (Murat Morova, Selma Gürbüz, Mithat Şen, Balkan Naci İslimyeli, Kemal Önsoy, Esad Tekand… ) ve bu isimler Madra’nın sergisinde de yer almıştır. Ancak unutmamak gerekir ki Ömer Uluç, Adnan Çoker, Burhan Doğançay, Ferruh Başağa… gibi isimler de -ki “80’lerden Baş Yapıtlar” da bahsettiğim gibi- en verimli çağlarını yaşamaktadırlar. Baraz Galeri’nin 1980’lerdeki Türk Modernleşme Süreci isimli sergisinde de görüldüğü üzere söz konusu ustalardan gençlere uzanan kalabalık bir liste görülmektedir.

Kısaca…

80’lerin tüm yönleriyle (sanatçılar, koleksiyonerler, sanat piyasası, galeriler, galeri yöneticileri, müzayede evleri vs…) kapsamlı olarak ele alınması gerekmekte ve bu yıllarda yaşayan sanatçılar üzerine detaylı bir arşiv oluşturulması ihtiyacı hissedilmektedir.

Dipnot:
1 İpek Düben ve Esra Yıldız (Editörler ) (2008) Seksenlerde Türkiye’de Çağdaş Sanat, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yay. Sf. 32-33.

KAYNAKÇA

Ahmet Oktay (1995) Komet İstanbul: Galeri Nev Yay.
Beral Madra (2005) Bir Bilanço 80’li Yıllarda Türkiye’de Sanat Üretimi, İstanbul: Karşı Sanat Çalışmaları
İpek Düben ve Esra Yıldız (Editörler ) (2008) Seksenlerde Türkiye’de Çağdaş Sanat, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yay.
Mehmet Ergüven, Jale Erzen, E. Ç. Girgin, Hamit Kınaytürk, Ahmet Köksal, Beral Marda, Kaya Özsezgin ve Sezer Tansuğ (Metin yazarları) (1987) Türk Resminde Modernleşme Süreci, İstanbul: Galeri Baraz Yay.
Nilüfer Göle (2000) Melez Desenler İslam ve Modernlik Üzerine, İstanbul: Metis Yayınları
Sezer Tansuğ (1993) Türk Resminde Yeni Dönem, İstanbul: Remzi Kitabevi
Sevil Dolmacı (2009) 1980’lerden Baş Yapıtlar, Artist, S. Aralık, İstanbul.

Dönem hakkında sohbetleri için Dağhan Özil, Yahşi Baraz ve Komet’e teşekkür ederim.

Sevil Dolmacı

lebriz.com

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !